Tối ngày 12/05/1999, trước 61.000 khán giả tại sân Luzhniki ở Moscow, Parma đánh bại Marseille 3-0 trong trận chung kết UEFA Cup. Đội bóng đến từ Italy áp đảo trong cả trận và không ai bất ngờ với kết quả chung cuộc. Trong phần lớn lịch sử, Parma chỉ là một câu lạc bộ tỉnh lẻ, nhưng vào thời điểm đó, họ đã vươn lên trở thành một trong bảy thế lực quyền lực nhất của Serie A.
Với bộ áo sọc vàng xanh mang tính biểu tượng, đội hình quy tụ dàn sao đẳng cấp và lối chơi quyến rũ, đội bóng vùng Emilia đã được cả thế giới biết tới. Thành công ấy phản chiếu hành trình của chủ sở hữu Parmalat, hãng sữa địa phương vươn mình thành thương hiệu toàn cầu. Nhờ sự hậu thuẫn nhiệt thành của nhà sáng lập Calisto Tanzi, Parma đi từ cảnh chật vật ở Serie B tới đỉnh cao châu Âu chỉ trong chưa đầy một thập kỷ.
Khi Tanzi mua lại câu lạc bộ quê hương vào năm 1990, ông theo đuổi hai mục tiêu: đưa Parma vào hàng ngũ những đội bóng mạnh nhất và củng cố hình ảnh một doanh nhân xuất chúng. Đêm Moscow giống như thời khắc cả hai tham vọng cùng trở thành hiện thực. Với những cổ động viên Parma đang ngây ngất trong men chiến thắng, họ có mọi lý do để tin rằng những điều tuyệt vời nhất vẫn còn ở phía trước.
Hàng thủ của Gialloblu khi ấy có Gigi Buffon, Fabio Cannavaro và Lilian Thuram. Juan Sebastian Veron điều khiển tuyến giữa, còn Hernan Crespo và Enrico Chiesa khiến mọi hàng phòng ngự phải khốn khổ. Trên băng ghế chỉ đạo là Alberto Malesani, một trong những huấn luyện viên cấp tiến nhất thời điểm đó và luôn theo đuổi thứ bóng đá đẹp.
Bàn thắng thứ ba của Parma tại Luzhniki là minh chứng hoàn hảo. Từ đường chuyền của Veron, Crespo tinh tế bỏ bóng để Chiesa băng lên sút tung góc cao khung thành. “Đó là một bàn thắng tuyệt vời, kiểu mà bạn có thể xem mãi không chán. Tôi tự hào bởi nó thể hiện tinh túy của bóng đá. Đội bóng có thể giành mọi danh hiệu. Điều Parma cần làm là giữ nguyên bộ khung và bổ sung ít nhất hai nhà vô địch nữa để tạo ra bước nhảy vọt về chất lượng,” Malesani kể lại với Gazzetta di Parma.
Nhưng thay vì tiếp tục vươn lên, Parma lại lao vào một cuộc suy thoái dữ dội. Trong 16 năm sau đêm huy hoàng tại Moscow, câu lạc bộ hai lần bị tuyên bố phá sản và thậm chí rớt xuống giải hạng tư của bóng đá Italy.
Khởi nguồn của Parma là từ một công viên địa phương
Tại thành phố Parma không quá lớn, cách khu trung tâm lịch sử khoảng 1km, có một nơi mang tên Parco della Cittadella. Đúng như tên gọi, đây từng là pháo đài kiên cố hình ngũ giác có từ thế kỷ 16. Nhưng cũng từng có thời điểm, một trong những đội bóng mạnh nhất châu Âu tập luyện ngay tại đây.
Đầu và giữa thập niên 1990, các cầu thủ Parma thay đồ tại sân Ennio Tardini rồi di chuyển khoảng năm phút bằng xe minivan tới những sân bóng công cộng trong công viên. Người thường xuyên cầm lái là thủ môn Claudio Taffarel. Ngôi sao Faustino Asprilla cũng từng được giao vô lăng vài lần, trước khi mọi người nhận ra tiền đạo người Colombia khó đoán sau tay lái chẳng kém gì khi có bóng trong chân.
Nhìn chung, Parma thời ấy mang một bầu không khí thoải mái, cởi mở và gần gũi. Đây là một câu lạc bộ tỉnh lẻ đã vươn ra thế giới nhưng không bao giờ tạo khoảng cách với cộng đồng.
Năm 1995, Parma thậm chí chiêu mộ Hristo Stoichkov, chủ nhân Quả bóng Vàng năm trước, nhưng đội bóng vẫn tập tại Cittadella. “Đó là một đội bóng được sinh ra ngay tại đó, lớn lên giữa một công viên địa phương. Cả thành phố cùng tham gia vào câu chuyện ấy,” hậu vệ Luigi Apolloni chia sẻ.
Với đội trưởng Lorenzo Minotti và những cầu thủ đã chơi cho Parma từ trước khi lên Serie A, việc được huấn luyện viên Nevio Scala hướng dẫn tập luyện trong lúc người dân địa phương đứng xem hoặc tiếp tục công việc thường ngày chẳng có gì kỳ lạ. Với một đội bóng tỉnh lẻ như Parma, tất cả đều rất bình thường. Nhưng nếu nhìn bằng con mắt của bóng đá hiện đại, khung cảnh ấy gần như là điều không tưởng.
Một nửa thành phố Parma đã tới Wembley
Hành trình Parma vươn lên thành thế lực của bóng đá châu Âu thực sự mang màu sắc của một giấc mơ. Trong thời kỳ tiền bạc chưa chi phối bóng đá mạnh mẽ như ngày nay, những gì huấn luyện viên Nevio Scala làm được trong sáu năm dẫn dắt Parma là một thành tựu phi thường. Nhà cầm quân người Veneto tiếp quản đội năm 1989 và ngay mùa giải đầu tiên đã đưa câu lạc bộ lên Serie A lần đầu trong lịch sử. Một năm sau, Parma đứng thứ sáu và giành vé dự UEFA Cup.
Cuộc phiêu lưu tại châu Âu đầu tiên kết thúc ngay từ vòng một, nhưng Parma sau đó tiến thẳng tới chức vô địch Coppa Italia 1992. Họ đánh bại Juventus với tổng tỷ số 2-1 ở chung kết nhờ các bàn thắng của Sandro Melli và Marco Osio.
Đó là danh hiệu lớn đầu tiên trong lịch sử Parma, mở đường cho một chiếc cúp khác. Chỉ một năm sau, Gialloblu vô địch European Cup Winners’ Cup (Cúp C2) khi đánh bại Antwerp với tỷ số 3-1. Đội trưởng Lorenzo Minotti là người mở tỷ số tại Wembley. Sau khi ghi bàn, anh lập tức chạy về phía khán đài của Parma để ăn mừng với những người đã đồng hành cùng đội bóng từ những ngày đầu.
Đến năm 1995, Parma bổ sung thêm Siêu cúp châu Âu và UEFA Cup vào phòng truyền thống. Nhưng Calisto Tanzi muốn thêm cả Scudetto. Đáng tiếc, quá nhiều sai lầm trong những năm sau đó khiến Parma sụp đổ nhanh như cách họ từng gây bất ngờ với người hâm mộ bóng đá châu Âu.
Parma và cuộc hoảng tài chính trầm trọng
“Ngày đầu tiên tôi tới Parma năm 2001, có một cuộc họp đặc biệt tại trụ sở câu lạc bộ với phó chủ tịch Fulvio Ceresini và Calisto Tanzi. Họ đang bàn về thị trường chuyển nhượng mùa hè năm sau và Tanzi bật đèn xanh cho việc chiêu mộ Francesco Toldo cùng Rui Costa. Nhưng vì lúc đó tôi đã nhìn qua sổ sách tài chính, điều duy nhất nảy ra trong đầu tôi là: Lấy tiền đâu ra?” cựu giám đốc Luca Baraldi kể với Sky. Ngay cả Baraldi cũng chưa hiểu đầy đủ tình trạng tài chính nguy hiểm của Parma lúc bấy giờ.
Dù có những thành công nhất định, Parma đã được vận hành thiếu kiểm soát trong nhiều năm. Stefano Tanzi, con trai Calisto và là chủ tịch Parma từ 1996 tới 2004, thừa nhận chiến lược khi đó là “cố gắng giải quyết vấn đề và đạt mục tiêu bằng cách luôn chi thêm một chút tiền”. Kết quả là chỉ trong 5 năm, quỹ lương của Parma tăng gấp năm lần.
Họ cố giảm áp lực tài chính bằng cách bán các ngôi sao lớn. Veron ra đi ngay sau chức vô địch UEFA Cup thứ hai. Crespo bị bán vào mùa hè năm sau, trước khi Buffon và Thuram cùng chuyển sang Juventus. Nhưng kể cả sau khi nhiều trụ cột rời đi, Parma vẫn hoàn toàn không đủ sức chống chọi với hậu quả của một trong những bê bối tài chính gây sốc nhất lịch sử Italy.
Ngày 15/12/2003, sau nhiều tháng bất ổn, Calisto Tanzi từ chức chủ tịch kiêm giám đốc điều hành công ty. Chỉ hơn hai tuần sau, ông thừa nhận sổ sách của tập đoàn có một lỗ hổng 8 tỷ euro. Con số thực tế thậm chí lớn gấp hai lần những gì Tanzi từng chia sẻ.
Parmalat bị đặt vào tình trạng quản lý đặc biệt. Hàng nghìn cổ đông mất tiền tiết kiệm, hàng nghìn nhân viên mất việc, và dĩ nhiên cuộc khủng hoảng liên lụy trực tiếp đến Parma. Tiền đạo Adriano bị bán cho Inter trong kỳ chuyển nhượng mùa đông 2004.
Câu lạc bộ thiếu tiền nghiêm trọng đến mức sau khi tìm được nhà tài trợ áo đấu mới là Cariparma, nhân viên phải dùng băng dính và miếng dán để che logo Parmalat cũ vì không đủ kinh phí sản xuất áo mới.
Đến ngày 28/04/2004, Parma bị tuyên bố mất khả năng thanh toán. Câu lạc bộ được tái lập vào tháng 6 cùng năm với tên Parma FC, nhưng vẫn nằm dưới chế độ quản lý đặc biệt trong ba năm.
Trong thời gian ấy, những cầu thủ tốt nhất tiếp tục bị bán cho bất kỳ đội nào trả giá cao nhất. Về cơ bản, đội bóng từng nghiền nát Marseille tại Moscow năm 1999 bị tháo dỡ từng phần. Nhưng cái chết chậm chạp ấy vẫn chưa là gì so với bi kịch mà các cổ động viên Parma phải chứng kiến vào năm 2015.
Phần nổi của tảng băng chìm
Tommaso Ghirardi xuất hiện vào tháng 01/2007, chấm dứt quãng thời gian Parma sống trong chế độ quản lý đặc biệt và dường như mở ra tương lai tươi sáng hơn. Ghirardi khi ấy là một doanh nhân trẻ, nhiều tham vọng và tạo cảm giác chín chắn. Ông cam kết tránh những sai lầm trong quá khứ, điều hành theo khả năng tài chính và xây dựng mô hình phát triển cầu thủ trẻ để bán kiếm lời. Nhờ đường lối này, Parma tạo được cảm giác tương đối ổn định ở hậu trường, dù thành tích trên sân thiếu ổn định.
Tuy nhiên, dấu hiệu bất ổn dần xuất hiện trước thềm mùa giải 2014/15, khi Liên đoàn Bóng đá Italy từ chối cấp phép cho Parma dự Europa League vì câu lạc bộ chưa thanh toán khoản thuế 300.000 euro. Ghirardi nổi giận và khẳng định Parma là nạn nhân của một sự bất công.
Ông tuyên bố: “Nhân viên của tôi đã làm mọi thứ đúng quy định. Chỉ có kẻ ngốc mới nghĩ rằng đây là một mánh khóe nhằm tiết kiệm 300.000 euro. Chúng tôi là những người tử tế và điều hành một tổ chức có trật tự. Nhưng họ đã khiến tôi phải rời bóng đá. Tôi sẽ từ chức chủ tịch Parma từ ngày 01/07/2014”.
Tommaso Ghirardi không chỉ đơn giản là rời đi, ông còn bỏ lại một con tàu đang chắp vá những lỗ thủng giữa biển lớn. Như quản lý đội bóng Sandro Melli sau này thừa nhận, Parma khi ấy chẳng khác gì tàu Titanic và “vấn đề giấy phép UEFA mới chỉ là phần nổi của tảng băng chìm”.
Sự sụp đổ của Parma
Parma dưới thời Ghirardi cạn kiệt tiền bạc vì mô hình kinh doanh sai lầm, phụ thuộc quá nhiều vào lợi nhuận bán cầu thủ. Sau nhiều tháng tìm người mua, ông nhượng lại câu lạc bộ cho Dastraso Holding Limited, một công ty có liên hệ với Cyprus và Nga, với giá đúng 1 euro.
Parma hy vọng tìm được vị cứu tinh ở Rezart Taci, ông trùm dầu mỏ người Albania. Nhưng các cầu thủ chưa bao giờ nhìn thấy mặt ông tại câu lạc bộ. Đội trưởng Alessandro Lucarelli còn nói rằng điều tích cực duy nhất về Taci là ông chưa từng hứa điều gì, và đó cũng chính xác là những gì họ nhận được.
Đến tháng 02/2015, Parma chìm sâu dưới đáy Serie A, trong khi các cầu thủ không thể tập trung vào chuyên môn. “Có quá nhiều thứ đang đổ vỡ. May mắn là mọi người ở đây vẫn bình tĩnh và động viên nhau. Nếu không, có lẽ chúng tôi đã phát điên vì những tin đồn mỗi ngày,” tiền vệ Jose Mauri chia sẻ.
Nhưng đó cũng chỉ là những lời trấn an. Mauri và các đồng đội phải tự giặt trang phục thi đấu, còn những cầu thủ trẻ phải tắm nước lạnh tại trung tâm huấn luyện vì hóa đơn điện chưa được thanh toán.
Cùng tháng đó, Parma lại được bán với giá tượng trưng 1 euro. Người mua lần này là Giampietro Manenti. Nhưng Lucarelli thừa nhận ngay từ lần đầu gặp chủ mới, toàn đội đã biết câu lạc bộ hết đường cứu:”Ông ta bước vào phòng thay đồ với một tờ giấy trắng viết con số 100 triệu euro rồi nói đó là bằng chứng ông có thể trả hết nợ và thanh toán tiền lương. Toàn đội chỉ biết nhìn nhau cười. Hai tuần sau, ông ta bảo người ta đã đưa nhầm số IBAN để chuyển tiền. Mọi thứ giống hệt một cơn ác mộng.”
Khi Parma chính thức bị tuyên bố phá sản ngày 19/03/2015, phải xuống thi đấu tại giải hạng tư Italy và cũng chỉ là cấp độ bán chuyên. Mọi thứ đều bị đem ra bán, từ những chiếc ghế trong phòng thay đồ cho tới các danh hiệu giành được trong giai đoạn hoàng kim từ 1992 tới 2002.
Sandro Melli nói với CNN: “Chúng tôi giống như những xác sống, cứ bước đi mà không biết mình đang hướng tới đâu. Từng mảnh của câu lạc bộ bị tịch biên mỗi ngày. Chúng tôi tới làm việc chỉ vì yêu nghề và yêu đội bóng. Họ không chỉ lấy đi tiền bạc, mà còn cướp mất phẩm giá, nụ cười và sự tôn trọng”.
Parma hồi sinh như thế nào?
Sandro Melli chưa bao giờ từ bỏ hy vọng Parma sẽ được tái sinh. Và điều đó đã thực sự xảy ra. Sau quá trình sụp đổ kết thúc vào tháng 06/2015, câu lạc bộ được tái lập với tên Parma Calcio 1913, bắt đầu lại từ hạng tư. Trong ba mùa giải liên tiếp, Parma thăng ba hạng và trở lại Serie A vào năm 2018.
Dù sau đó lại rớt xuống Serie B, nhưng mùa 2026/27 sẽ là năm thứ ba liên tiếp họ góp mặt tại hạng đấu cao nhất Italy. Điều đó cho thấy câu lạc bộ đang tiến gần tới sự ổn định dưới quyền Krause Group.
Nhưng liệu Parma có bao giờ lấy lại vị thế huy hoàng như quá khứ hay không lại là câu chuyện khác. Bóng đá hiện đại phụ thuộc vào tài chính quá nhiều, và để trở lại đỉnh cao sẽ cần những khoản đầu tư khổng lồ.
“Thời của tôi, chúng tôi là một gia đình. Chúng tôi nghiêm túc với công việc nhưng vẫn rất thoải mái. Chúng tôi tập ở Cittadella, giữa những người về hưu ngồi chơi bài và những bà mẹ dắt con đi dạo. Đó chính là sức mạnh của Parma,” huấn luyện viên Nevio Scala hoài niệm.
Trước khi giấc mơ hóa thành cơn ác mộng, Parma từng là một hiện tượng mà không ai tái hiện được. Họ là đội bóng sinh ra giữa công viên địa phương, vươn lên thành thế lực mạnh nhất châu Âu, mất tất cả rồi lại mạnh mẽ đứng dậy.